مجله اینترنتی اسرار نامه سبزوار

زندگي قشنگ   /   6 دي 1393   /   کد مطلب: 8040   /   بازدید: 3535   /   نظرات: 6

جایگاه مقدس حیوانات در ایران باستان (5) (مار)

جایگاه مقدس حیوانات در ایران باستان 5 مار

مار در ایران باستان مانند دیگر مظاهر طبیعت دیده شده است واز کهن ترین حیواناتی است که در عهد باستان با خدایان ارتباط دارد.در اساطیر بسیاری از اقوام وملل به صور گوناگون مطرح است چه به عنوان موجودی مقدس یا منفور واقع شده .
 واژه اژدها که در متون تاریخی آمده است به معنی مار بزرگ وعظیم است. مارعمر طولانی دارد واز قدرتی شگرف برخوردار است وچون در زیر خاک به سر می برد از دنیای زیر زمینی ومردگان آگاه است. او اصوات زیر زمین را می داند ومظهر جسمی روان در گذشتگان است. واین شاید دلالتی است بر اینکه مار گاهی می تواند در دنیای زندگان وگاهی در دنیای مردگان باشد وهمچنین نگاهبان دنیای مردگان است. او با چشمان باز می خوابد ومظهر هوشیاری است وجاودانگی وپوست اندازی وحیات مجدد آن  که مار را به صورت موجودی نامیرا در آورده است وبه همین دلیل مورد احترام وپرستش بوده است وبه نقل از گروتر دجانز :

".....سبب این اعتقاد رایج بود که روح افراد متوفی به شکل مار باقی مانده ودر عمارت های قدیمی زندگی می کند .اقوام ودوستان شخص مرده ،غذایی که غالبا شیر است به آن مار می دهند وآداب ورسوم دیگری نیز به جای می آورند."

مار در ایران باستان نمادی از روز رستاخیز است زیرا که پوست اندازی مار نمادی از تولد دوباره و نیز خورشید است.
 
مار گاهی در ایران باستان در کنار خدایان دیگر نیز دیده شده است مانند خدای "زوروان" که خدای بی مرگی است.در برخی از موارد مار را روی تاج شاهان نیز می بینیم
مار همچنین به دلیل زهز وپادزهری که دارد نمادی از جادو وسحر نیز بوده است وگاهی مار را در ارتباط با زن یا به نوعی تشبیه به زن کرده اند واین می تواند جلوه ای از افسونگری وحیله گری مار را به تصویر بکشد .


 .مار نمادی از موج آب نیز بوده است به طوری که در در نقش هایی که بروی اشیاء به تصویر می کشیدند اگر مار به صورت جریان آب نمایش داده می شد نماد آب وفراوانی وحاصلخیزی بود  اما اگر مار را با خصوصیات جانوری آن ترسیم کرده باشند جلوه اهریمنی آن را نمایش داده اند.
 آثار به جا مانده از مهرها والواح کشف شده از تمدن های باستانی، از تقدس ماردر برخی از فرهنگ ها  دارد مانند تمدن ایلام که ویژگی شگفت آور تمدن ایلامی اهمیت مار در آن دوران است. در دوره "سوکل مخ" در آغاز هزاره دوم ق.م مدارکی برای تایید آن یافت شده است ودر پیکر تراشی آثار ایلامی نیز دیده شده است .
مار در نزد ایلامیان حافظ  آب، خرد وثروت است از همین رو همیشه در کنار جویبارها سکنی گزیده و به نظر می رسد آب، همان ثروت وگنج است چراکه در زمین بایرآب مانند گنجی بزرگ است.
مار گاهی به عنوان  نمادی از باروری به صورت پیچیده شده بر بدن تندیس الهه ها نیز دیده شده است وبرخی پرستش مار را با مادران یکی دانسته اند وبرای آن ها احترام زیادی قایل بوده اند. وممکن است این همان دورانی بوده باشد که مادر سالاری رواج می یابد.

مفهوم نماد مار در دوره های مختلف عوض می شود درزمان قبل از یکتا پرستی و ظهور دین زرتشت در دوران عیلامیان و.. تقدس خاصی داشت اما هنگامی که بحث یکتا پرستی به وجود می آید ونقش جهان دیگر پر رنگ تر می شود وبهشت وجهنمی در تصور عامه پدید می آید نقش مار را می بینیم با خصوصیات اهریمنی واین پرسش ایجاد می شود که چرا قبلا مار مورد تقدس بوده، وبا آمدن دین نقش اهریمنی پیدا می کند به طوریکه در دین زرتشت جزو حیوانات خرفستره (موجودات زیانکار) محسوب می شده است؟ گمان می رود که دین جدید نفی کننده دین قبلی بوده باشد واین یکی از خصلت های تعویض مذهب است  ازین رو وقتی زرتشت ظهور می کند مار موجودی می شود اهریمنی .

 

البته قابل به ذکر است در دین های بعد از زرتشت نیز مار همچنان موجود اهریمنی باقی می ماند واین اهریمنی بودن آن را در روایات ها افسانه ها یا حتی متن های به جا مانده می توان پی گیری کرد وتقریبا همه این ادیان از جمله ادیان ابراهیمی، مسیحی واسلام  اهریمنی بودن مار را در روایات با ماجرای فریب خوردن آدم وحوا از ماربه تصویر کشیده اند که می توان اشاره داشت به کتاب های تورات وقرآن و روایات وافسانه های کلده وشام هر چند که هر کدام روایات جداگانه ای از فریب خوردن را ذکر می کنند ولی نهایتا همه آنها به یک نتیجه کلی می رسند که آن اهریمنی بودن مار است. در افسانه ها مار را در ارتباطی تنگاتنگ با زمین می دانند به دلیل اینکه معتقدند او نفرین شده خداوند است وهنگامی که آدم را فریفت مورد غضب خداوند واقع شد ودست وپایش را گرفت وبدو گفت همیشه باید بروی شکم راه بروی واینگونه او را به زمین تبعید کرد.

تصویر مار را می توان در آثار زیادی دید مانند پیکر تراشی ها ونقش برجسته ها ،مهر ها و... گاهی نقش آن را در روی تاج پادشاهان در ملت های مختلف می توان مشاهده کرد که هر کدام نماد خاصی دارد وچه از نگاه اهریمنی بودن آن وچه از دید مقدس بودن ، جای بسیار بحث وبررسی دارد.که بارزترین آن نگاره کوروش بالدار در ایران باستان است .


 قابل ذکر است در فرهنگ های گوناگون افسانه های مختلفی در مورد مار ذکر شده است که ذکر همه موارد از حوصله این بحث خارج است.

گرد آورنده : فاطمه خرم پور

کارشناسی ارشد ایران باستا ن

 

کوچه پس کوچه  پیوند ها

کلیک کنید :

جایگاه مقدس حیوانات در ایران باستان (4)(کبوتر وجغد )
 


نظر شما؟
نام:
ايميل:
وب:
عدد روبرو:


سلام و احترام
نقش مار دورنگ قرمز و سفید بر روی اجسام
نماد چیست
4 خرداد 1398 - ساعت 10:45

امیر قائدی | ايميل
0 مخالف 0 موافق
دوست من نام کامل من امیر مسعود قائدی است.منم ارشد باستان شناسی دارم.در حال حاظر میتونید راجع به پیکرک های ایلامی به بنده کمک کنید؟ممنون میشم...09189109105
26 فروردين 1396 - ساعت 10:52

امیر قائدی | ايميل
0 مخالف 0 موافق
سلام دوست من
اما اگر مار نمادی از پرستش باشد چه؟ در تمدن ایلام مار هایی با سر انسانی می بینیم.یا مارهایی که نماد قدرت هستند(کورانگون)...در ادیان شرقی هم همینطور...آیا نمادی از هادیان غیبی نیستند؟
26 فروردين 1396 - ساعت 10:48

نادر نعمتی | ايميل
0 مخالف 1 موافق
مقاله قابل تاملی نوشتین. میخواستم بدونم که آیا هیچ مدرکی وجود داره که ایرانیان باستان از مار و عصا بعنوان "نماد سلامتی" استفاده میکردند؟
متشکر از زحمت شما
1 مرداد 1395 - ساعت 03:51

فاطمه خرم پور
0 مخالف 3 موافق
با سلام واحترام
از حسن توجه شما به مطالب این مجله سپاسگزاریم.
نقش مار را بر روی سفالینه هایی پیش از تاریخ حدود 5000 سال پیش از میلاد می توان مشاهده کرد
نقش این حیوان را در آثار عیلامی بسیار دیده شده است نقش مار برروی تاج پادشاهان به تصویر کشیده شده است در تمدن های مصر و بابل نیز به وفور دیده شده است از لحاظ دینی نقش مار در پیکر تراشی زوروان دیده می شود .
اما در بحث نقش ونگاره وحکاکی حیوانات به وفور در دوره های مختلف باستان بر روی سنگ نگاره ها ومهرها وسکه ها نیز دیده شده است که بارزترین آنها به سنگ نگاره های تخت جمشید می توان اشاره کرد: نقش شیر وگاو، شیر دال و..... که هر کدام جای بسیاری برای سخن گفتن دارد که در متن کوتاهی نمی گنجد . در صورت تمایل منابعی به شما معرفی خواهد شد.

پیروز باشید...

20 بهمن 1393 - ساعت 13:07

باسلام سرکار خانم خرم پور ایا در زمینههای باستان شناختی میتوانید راهنمایی بفرمایید؟ در مورد نمادهایی که بصورت مجسمه یا حکاکی شکل حیوانات را ترسیم نمودهاند یا اشکال هندسی ؟ منتظرجوابتان هستم با کمال تشکر
13 بهمن 1393 - ساعت 22:56

اسرارنامه: سلام دوست عزیز.
از توجهتان به مطالب اسرارنامه سپاسگزاریم.
همکار گرامیمان ، سرکارخانم خرم پور فعلا تا دو هفته دیگر در مرخصی به سر می برند. ان شاالله پس از پایان ایام مرخصیشان پاسخگوی سئول شما خواهند بود.
پیروز باشید...

• عملکرد اسرارنامه را چگونه ارزیابی می کنید؟








تبليغات